How Do You Say “Don’t Worry” In Latin?

A recur­ring dif­fi­cul­ty for many of my stu­dents has been to find expres­sions attest­ed in Roman lit­er­a­ture that express the Eng­lish “don’t wor­ry”. In this arti­cle (and video), I dive deep and pro­vide two solu­tions, one from Ter­ence, and the oth­er from Apuleius.

Video in Latin

Watch a video of the same episode where the con­tent is explained and sup­port­ed by ani­ma­tions to facil­i­tate under­stand­ing and retention. 

Audio in Latin

Lis­ten to the audio of the video in your here or in your pod­cast app.

Transcript in Latin

Here you’ll find a tran­script of the episode for easy print­ing or reviewing.

Sal­vete! Ego sum hos­pes vester Daniel. Haec est series ser­mon­um Lati­no­rum, ubi Latine loquor de vari­is argu­men­tis velut de locu­tion­ibus Lati­nis, de lit­teris Lati­nis, et de ali­is magis nugacibus rebus. Si vul­tis videre ipsa ver­ba huius ser­mo­nis, ite ad latinitium.com/podcast.

Locutio Amice Se Gerentis

His prox­imis annis sat mul­ti dis­cip­uli et ami­ci me rogaverunt quid dicen­dum sit, si quis ami­cus vel eti­am si quis igno­tus ali­qua de causa videa­tur dubitare vel sol­lic­i­tus esse. Pro­fec­to sunt qui in tali re nihil dicant, sed si bene morati atque benig­ni erga homines esse volu­mus, for­t­asse prae­s­tat aliq­uid dicere. Et sunt aliqui modi quibus ani­mum alterius tran­quil­lum reddamus.

Itur Ad Comicos

Quaer­en­tibus locu­tiones quae ad ani­mi affec­tus per­tineant utiles imprim­is occur­runt comi­ci, et comi­ci, sic vocan­tur qui fab­u­las com­i­cas antiquis tem­po­ribus scribebant, velut Ter­en­tius et Plau­tus. Ani­mi affec­tus vocan­tur ea quae sen­timus, velut gaudi­um, tris­ti­tia, ira et quae sunt similia.

Ind­u­a­mus nunc togas vel sto­las vel tuni­cas nos­tras et videa­mus quid hi scrip­tores nobis suadeant. 

Cum Ter­en­tio ali­ud cura dicere pos­sumus, qua locu­tione seu iunc­tura ver­bo­rum mon­e­mus homines qui dubitare vel sol­lic­i­ti esse viden­tur, mon­e­mus eos ne de eo cog­i­tent quod eos male habet, qua­si id nihil sit, et mon­e­mus eos ut potius de alia re cogitent.

For­t­asse placeat nunc rog­a­re Eras­mum illum, qui de hac ipsa locu­tione scrip­sit, quan­do ponen­da sit, et respon­det vel liber eius respon­det: ”cum negabis esse causam cur aliquis aut dubitet aut sol­lic­i­tus sit.”

Ergo cum Ter­en­tio et cum Eras­mo “ali­ud cura” dicere possumus.

Appuleius

Sin autem quispi­am dixerit ”non her­cle placet Ter­en­tis­sare!”, ali­ud cura, nam est alia quoque via. (Et Ter­en­tis­sare non est verum ver­bum sed id pos­sumus dicere pro eo quod est Ter­en­tium sequi et imi­tari.  Sed fier­ine potest ut Ter­en­tium imi­tari nolimus?!)

Sine cura sis!

Appuleius

Sed si igi­tur Ter­en­tium imi­tari minus placet, quid­ni ad Appuleium transea­mus? Dico illum qui scrip­sit Meta­mor­phoseon libros de homine mis­ero qui in asinum muta­tus mul­ta et pror­sus mira per­ic­u­la pas­sus est. Eum igi­tur imi­tari pos­sumus, id est Appuleium non asinum et cum illo pos­sumus ponere illud sine cura sis quae locu­tio mihi propter sonos sim­i­les pri­mi et ulti­mi vocab­u­li valde placet. Sine cura sis. Est pul­chrum, est locu­tio pulchra.

Sunt sane alii modi hoc expri­men­di sed hae duae locu­tiones in prae­sens satis sint. Nolite autem putare has locu­tiones cre­ber­ri­mas esse apud scrip­tores antiqu­os nam satis rarae sunt sed non ideo sunt inutiles, mea sententia.

Illud autem vul­gatis­si­mum, id est quod a mul­tis dic­i­tur, noli sol­lic­i­tari, equi­dem apud scrip­tores Romanos invenire non potui. Sane, fieri potest ut inve­niatur sed ipse non rep­peri. Utcumque ea res se habet, prodest idem com­pluribus modis dicere scire ut ser­monem nos­trum variemus.

Exempla

Vidimus igi­tur has duas locu­tiones, ali­ud cura et sine cura sis. Sed nunc, quo magis usus et sig­ni­fi­ca­tio harum locu­tion­um pateat, videa­mus exem­pla et, oportet con­fitear, haec exem­pla sunt satis inep­ta, sed quid agas?

1. Si quis caf­feam bibere cupit, et invener­it nihil caf­feae restare, sane, sub­timebit ne obdormi­at. Tum, col­le­ga benignus accedet et por­riget ei pocu­lum caf­feae et dicet: “Ali­ud cura, em tibi poculum”.

Et ille pro­fec­to gaudeb­it, nam pocu­lum caf­feae habebit neque obdormiet.

2. Narrabo ali­ud exem­plum, eti­am inep­tius, si fieri potest. Dica­mus nobis esse amicum, nomine Philip­pum, qui in uni­ver­si­tate stu­dio­rum dis­cip­u­lus est. Si forte Philip­pus dubi­tat pos­sitne per­icu­lum aca­d­e­micum super­are, eum dubi­tan­tem ami­ca sic for­t­asse con­so­le­tur: “mi amice, sine cura sis, bene enim te par­avisti, et omnia nec­es­saria iam bene scis ut per­icu­lum istud facile superes.” For­t­asse Philip­pus adhuc dubi­tat sed saltem ami­ca cona­ta est eum con­so­lari. Quid ali­ud facere potuit?

3. Ad ter­tium exem­plum nunc ven­imus quod est pror­sus verum et est e vera vita ductum.

Abhinc aliqu­os annos, ami­ca mea diebus quibus­dam fes­tis inter­fuit, qui vocan­tur Sep­ti­mana Medi­ae­valis, ubi homines ves­ti­men­ta medi­ae­valia indu­unt, sane, non sunt vere medi­ae­valia, non sunt ex illa aetate, sed hi homines ipsi sibi haec ves­ti­men­ta con­fi­ci­unt. Tenetis rem.Join the Sodali­ci­um because we reg­u­lar­ly send out tips, updates and learn­ing material. 

Sim­u­lant esse saecu­lum quar­tum et dec­i­mum et deinde homines his ves­ti­men­tis indu­ti per urbem vagan­tur et in popi­nis et in camp­is spec­tant spec­tac­u­la varia, velut homines qui inter se glad­i­is pug­nant (sed non ad mortem sane) et alios qui can­tant carmi­na medi­ae­valia. Sunt spec­tac­u­la iucundis­si­ma. Ipse enim com­pluries inter­fui et vehe­menter delec­ta­tus sum. Et haec res agi­tur quotan­nis in Sue­tia in amoenis­si­mo loco, qui Vis­by vocatur. (de quo oppi­do alias loquar nam est oppidum dignum de quo mul­ta dicam).

Cum scil­icet omnes qui medio aevo vixerunt scirent ignem ore efflare, ami­ca quoque hanc artem vet­erem ignis ore efflan­di didicer­at et her­cle satis bene hoc facere scit, sed illo die, quo hoc quod nar­ratu­rus sum, accid­it, ven­tus con­ver­sus est dum ignem ore efflat. For­t­asse nunc vide­tis quo haec res evadat.

Coepit aliq­uid com­busti olere, ea tamen non desiv­it qua­si dra­conem agere sed paulo post, unus ex ami­cis eius rogav­it nonne tem­pus esset finem ignis ore efflan­di facere. Ad quod ami­ca, “cur­nam id faci­am?”. At ille, “iam super­cil­ia com­bus­sisti, for­t­asse satis est? At illa, “quid ais?!”. Tum ille, “ali­ud cura, super­cil­ia renascen­tur.” Et sane rena­ta sunt, sed opor­tu­it ali­quas sep­ti­manas exspectare, ut renascerentur.

Sic igi­tur con­so­la­mur homines dicen­do vel “ali­ud cura” vel “sine cura sis”, vel si com­plures homines allo­qui­mur, dicimus scil­icet, “ali­ud curate” vel “sine cura sitis”. Quid facil­ius? For­t­asse alia quoque facien­da sunt sed est saltem quod­dam ini­tium con­solan­di. For­t­asse oportet secum sem­per ferre Boetii Con­so­la­tionem Philosophi­ae, nescio.

Consilium

Iam vero, ante­quam finem facimus, velim vobis unum suadere. Suadeo ut suma­tis schi­dam char­taceam et in ea mag­nis lit­teris scrib­atis “ali­ud cura!” vel “sine cura sis!”, et deinde eam in specu­lo bal­nei vel alio loco con­spic­uo ponatis. Sic, cum eas mul­tos dies con­tin­u­os videri­tis, hae locu­tiones sem­per oculis qua­si obversabun­tur et eas memo­ria fir­miter tenebitis. Hoc ipse feci facioque adhuc et her­cle verisim­i­le est me sem­per id fac­turum esse. Hoc didi­ci ab Eras­mo illo, illo human­ista, non sane ab ipso, nam satis mor­tu­us est sed didi­ci ex libro eius quem de ratione stu­dio­rum scrip­sit. Liber est utilissimus.

Iam ad finem ven­imus sed sine cura sitis, mox novus ser­mo edetur.

Haec fere habui quae hodie de hac re dicerem. Gra­tias vobis ago quod aus­cul­tavis­tis. Si vobis placuit, rogo ut ami­cos de his ser­monibus cer­tiores faci­atis, et ut scrib­atis apud Latinitium.com et apud iTunes quid censeatis! Ita facil­ius alii hos ser­mones invenire poterunt!

Tan­tum’st, valete!

Rerum Repetitio et Congregatio

• Ali­ud cura
• Sine cura sis

Fontes

• Ter­en­tius, Phormio 235
• Apuleius, Meta­mor­phoseon lib­ri, II.23.20