Practice your Latin

Et Manes Epistulas Scribere Iuvat?

This article has been reviewed in accordance with our editorial policy.

Ver­ba Ioan­nis Car­oli Rossi, viri tam doc­ti quam iucun­di vobis mag­no cum gau­dio hodie appor­to. Venia scrip­toris haec eduntur.

De eo dicere insti­tui, qui, verum ut con­fitear, non homo est haben­dus sed human­i­tatis mon­u­men­tum; eius enim scrip­ta spa­tio duum mil­i­um anno­rum, omnes leg­erunt, pau­ci rep­re­hen­derunt, plerique vero imi­tari sunt conati, quicumque Latine scripserunt.

Fuit vir bonus dicen­di per­i­tus, artis rhetor­i­cae stu­dio­sis­simus, facundis­simus ora­tor, con­sul­tus iuris magis quam iusti­ti­ae, inge­nio­sus causarum patronus, philoso­phus doc­tus ac sollers; in re pub­li­ca ver­sa­t­us quam qui maxime, omnique orna­tus doc­t­ri­na, Ille, ut ait Lucas Canali, non tam eru­di­tio­n­is stu­dio fla­grav­it, qua vita ditare­tur, quam vitam ipsam adamav­it, in qua exercere­tur eruditio. 

Sed quid plu­ra? Novam viam ingre­di eamque vix prius a quo­quam temp­tatam sta­tui, ut aliq­uid vobis tan­to viro dignum refer­rem. Eten­im eum per Mer­curi­um, qui forte me in som­ni­is invis­er­at, rogavi ut, Camp­is Elysi­is relic­tis, ad nos veniret ipse de se nar­ratu­rus. Nihil enim non licet immor­tal­ibus. Negav­it autem se velle iterum inter mor­tales con­ver­sari, a quibus plus aerum­narum quam solacii vivens ceper­at, sed per lit­teras aliq­uid est pollicitus. 

Quo­mo­do, inquam, lit­teras ego ad eum mit­tam? Quo­mo­do ille ad me? Noli hoc, ait Mer­curius, curare: ipse, quod est meum inter­pretis munus, utrique con­sulam, tuas epis­tu­las ad Cam­pos Ely­sios, illius Medi­olanum per­fer­en­do; promis­sis vero, ut est deo­rum, si non Mer­curii, men­daci­um patroni, stetit.

En ergo habetote, sodales, epis­to­larum fas­ci­cu­lum, quas div­i­nus tabel­lar­ius ad alterutrum per­tulit. Ah, vix e mente excider­at… qui esset vir hic, quicum com­mer­ci­um habui, non sig­nifi­cavi: ipsimet ex scrip­to­rum tenore divinate!


Ioannes Carolus M.T.C. salutem plurimam dicit.

Si vales, bene est; nos quoque vale­mus. Tu, amplis­sime vir, quae est tua prae­sen­sio et sci­en­tia rerum, certe tenes quae sit causa cur ad te has mis­er­im lit­teru­las; ego autem dubius haereo nec unde exordi­um sumam scio: ad libros enim de te saecu­lo­rum decur­su con­scrip­tos non supped­itar­ent loc­u­la­men­ta bib­lio­the­cae Ptolo­maei! Verum incip­i­am, ut aiunt, ab ovo: velim nobis, quae­so, vitam tuam bre­vi perstringas.Vale.

Datum Medi­olani, Kal. Jan­u­ari­is a. post Chr.n. MMII

M.T.C. Ioanni Carolo salutem dicit.

Ex epis­to­lio tuo ful­min­is instar sta­tim per Mer­curi­um alla­to, cog­novi velle te de vita mea rescire. Faci­am quam bre­vis­sime potuero. In agro Arpinati ex equestri famil­ia natus sum anno ab urbe con­di­ta ses­cen­tes­i­mo quadra­ges­i­mo sep­ti­mo; postquam ex domes­ti­ca patris dis­ci­plina pri­mos fruc­tus per­cepi, ado­les­cen­tu­lus una cum Quin­to fratre Romam veni, ubi lit­teras pri­mum me docuit Aulus Licinius Archias poeta; tum Apol­lo­ni­um Molonem Rhodi­um, causarum actorem, Diodotum sto­icum, Phae­drum et Zenonem epi­cure­os, et Philonem aca­d­e­micum audi­vi; iuris autem civilis prae­cep­torem habui Quin­tum Muci­um Scaevolam. A quo ad elo­quen­ti­am insti­tu­tus, in foro coepi ver­sari pri­mamque causam dixi pro Sex­to Roscio.

Vale­tu­di­nis causa, quae tunc infirmior esse vide­batur, in Asi­am pro­fec­tus sum; Athe­nis eti­am sex menses degi et Rho­do, qua in insu­la den­uo ad Molonem meum me applicui. Duos post annos quam discesser­am, Romam rever­ti exerci­ta­tior; tunc enimvero, sive propter adsidui­tatem in cau­sis, sive propter ora­tio­nis genus, ani­mos hominum ad me ita con­ver­ti, ut adi­tus pateret ad cur­sum hon­o­rum: pri­mum quaestor, deinde aedilis curulis et prae­tor incred­i­bili pop­uli vol­un­tate sum renun­tia­tus; ac tan­dem anno urbis con­di­tae ses­cen­tes­i­mo nona­ges­i­mo con­sula­tum adep­tus, ob detec­tam et extinc­tam Catili­nae coni­u­ra­tionem in prim­is enitui.

Haud ita mul­to post in Clodii alio­rumque improbo­rum civi­um invidi­am adduc­tus, patria exsulavi, donec sex­to dec­i­mo mense sum­ma cum dig­ni­tate in urbem fui revo­ca­tus. Annum agens quar­tum et quin­qua­ges­i­mum in col­legium augu­rum coop­ta­tus, mox pro­con­sul Cili­ci­am provin­ci­am sor­ti­tus sum, ubi bel­lo feliciter gesto imper­a­toris nomen promerui.

Exarde­s­cente bel­lo civili, Pom­peii partes secu­tus sum, quo mor­tuo in gra­ti­am redii cum Cae­sare, sed quamdiu ille rerum dom­i­na­tum tenu­it, me totum philosophi­ae tra­di­di, ut et doloris peterem med­i­c­i­nam, et otii hon­esti oblec­ta­tionem. Post Cae­saris inter­i­tum, civilibus fluctibus iterum iac­ta­tus, Antonii tri­umviri ius­su, cuius odi­um Philip­phi­cis meis mihi con­trax­er­am, inter­fec­tus sum anno urbis con­di­tae septin­gen­tes­i­mo undec­i­mo, aetatis meae quar­to et sex­a­ges­i­mo. Haec habebam quae tibi referrem.Vale. 

Datum e Camp­is Elysi­is, sine aevo.

Ioannes Carolus M.T.C. S.D.

Lit­teras quas de vita tua scrip­sisti per­gratas nobis fuisse sci­to. Nunc vero, ut de max­imis veni­a­mus ad min­i­ma, rescire velim tune re vera ver­sum illum com­po­sueris: “O for­tu­natam natam me con­sule Romam”. Cura ut valeas.

Dabam Medi­olani, III Idus Jan­u­ar­ias a. Chris­tiano MMII

M.T.C. Ioanni Carolo S.D.

Ver­sum adeo incon­di­tum e calamo meo fluxisse? Me, qui arte ora­to­ria ceteris praesti­tisse habeor, omoioteleu­ton rude et incomp­tum –for­tu­natam natam- adhibuisse, qua­si tuba taratan­ta­ra canerem? Siq­uid grav­ius erit, quod inter­sit me referre, scribas sane. Alio­quin mitte.Vale.

Dabam e Camp­is Elysi­is, sine aevo.

Ioannes Carolus M.T.C. S.D.P.

Dabis veni­am excu­sa­tio­n­is, siq­uid temere vel fut­tiliter. Ceterum facile adsen­tior tibi mon­en­ti grav­io­ra esse trac­tan­da. Inep­ti­is igi­tur remo­tis seria quaer­a­mus. Supe­ri­oribus lit­teris vitam tuam per­belle per­strinx­isti; nunc vero velim nobis de tua caede, nisi moles­tum est meminisse.Vale.

Datum Medi­olani, postri­die Idus Jan. a.MMII.

M.T.C. Ioanni Carolo S.D.

Ex recor­da­tione inter­i­tus mei, mag­num equi­dem capio dolorem, sed non tan­tum, quin ad tuum roga­tum respon­deam. Quum tresviri Romam appropin­quar­ent, urbem reliqui: nover­am enim me in pro­scrip­to­rum numerum rela­tum. Pri­mum in Tus­cu­lanum, deinde in Formi­anum fugi, ibique con­scen­sa nav­ic­u­la, Cir­ceios petii, unde muta­to con­silio Cai­etam regre­di nau­tas ius­si. Dum litus adeo, den­sum cor­vo­rum ac grac­u­lo­rum agmen evolant ac ruden­tibus, antem­nis, gurber­nac­u­lo insid­unt; tum me insec­tan­tur vil­lamque invadunt; tam infaus­to omine pert­er­ri­tus navem iterum con­scen­di, sed prae nau­sia iac­ta­tionem non fer­ens, nautis imper­avi ut rur­sus litus peter­ent: necess­est in patria moriatur, qui patri­am ser­vav­it! Ita dic­it agrafos nomos, cui, quamvis sit durum, est hominibus obtem­peran­dum! In ipso litore obvii fiunt Antonii sicarii; servi vero mei pugion­ibus extrac­tis, quos sub vestibus celatos habebant, ad pug­nam pro domi­no accinge­ban­tur, quum ego lec­ti­cam deponi ius­si: ferte-inquiens- aequo ani­mo, quod fors ini­qua cog­it. Cer­vicem e lec­ti­ca promp­tam sicari­is prae­bui: iugu­lant, caput obtrun­cant, manus prae­cidunt: spo­lia opi­ma fer­i­tate Antonii digna… Ceterum, ut scrip­si in Tus­cu­la­nis dis­pu­ta­tion­ibus, accipere quam facere prae­s­tat ini­uri­am. Sed de hoc satis: prae lacrim­is plu­ra scribere non queo.Vale.

D. e Camp­is Elysiis.

Ioannes Carolus M.T.C. salutem.

Paene exan­i­ma­tus tuis lit­teris, quibus nihil nisi triste nobis ostendisti, sed quale esset quod moriens ess­es exper­tus ape­ruisti, has ad te ili­co lit­teru­las scri­bo. Etsi, ut ipse in Ora­tore tuo es con­ques­tus, infini­tus foren­si­um rerum labos, sen­a­to­ria munera et tur­bu­len­tis­si­mae reipub­li­cae tem­pes­tates obstiterunt, quomi­nus eas artes excol­eres quibus a puero ded­i­tus fuisti, tamen in max­imis illis rerum asper­i­tat­i­bus et angusti­is tem­po­rum, quan­tum tibi vel fraus inim­i­co­rum, vel causae ami­co­rum, vel reipub­li­cae admin­is­tra­tio tribueret otii, potis­si­mum con­tulisti ad con­scriben­da opera, quae adhuc post duum mil­i­um anno­rum spatium doc­to­rum manibus dili­gen­ter ver­san­tur. Id quod pau­cis post hominum memo­ri­am con­tig­it. Numquid maius Manibus tuis offer­ri posse optabas?

Have atque vale, lit­ter­arum decus, lin­guae Lati­nae patrone, mag­is­ter human­i­tatis, iterumque vale.

D.Mediolani XV Kal. Febr. a.Chr. MMII

Giancarlo Rossi

Giancarlo Rossi

Written by Giancarlo Rossi

Written by Giancarlo Rossi

Related articles

Four Stories of Alexander the Great | Latin Book Club

Four Stories of Alexander the Great | Latin Book Club

Short introduction to the legends of Alexander the Great Alexander the Great was subject to an enormous amount ...
Rare and Ancient Latin words

Rare and Ancient Latin words

Latin is an old language, a very old language. Today we might think of it as one language, frozen in time. ...
Latin Audio Archive

Latin Audio Archive

To truly master reading Latin you have to develop good listening comprehension skills. To help you with this, we ...